هشتاد سال پیش، در ۲۰ نوامبر ۱۹۴۵، نخستین محاکمات نورنبرگ آغاز شد. دادگاههایی تاریخی که بیش از ۲۰۰ مقام سیاسی، نظامی و اقتصادی رژیم نازی را برای جنایاتشان پاسخگو کرد. این روند قضایی، که بسیاری آن را «نقطه تولد حقوق کیفری بینالملل» میدانند، پایهگذار قانونی شد که بعدها دولتها و رهبران جهان را نیز در برابر جنایات بزرگ مسئول میداند.
«اگر این مردان مصون بمانند، قانون معنایی ندارد»
بنجامین فرنتس، یکی از دادستانهای ارشد این محاکمات، در آغاز یکی از جلسات گفت: «این مردان جلادانی بودند که زندگی انسانها برایشان بازیچه بود. اگر چنین افرادی مصون بمانند، قانون معنای خود را از دست میدهد.» او تا سن ۱۰۳ سالگی درباره این تجربهها سخن گفت و تأکید کرد که محاکمات نورنبرگ ثابت کرد جنایتکاران جنگی حتی در بالاترین سطوح قدرت نیز از پاسخگویی فرار نخواهند کرد.
Foto: epd/Robert Sauerbeck
چرا نورنبرگ؟
برگزاری دادگاه در شهر نورنبرگ تصادفی نبود. این شهر از سال ۱۹۲۷ محل برگزاری گردهماییهای حزب نازی بود و خود هیتلر آن را «شهر کنگرههای حزبی» مینامید. همین پیشینه، برگزاری دادگاه در این شهر را به نمادی از مواجهه آلمان با گذشتهاش تبدیل کرد. برای بسیاری از مهاجران و ساکنان امروز این کشور، نورنبرگ نمونهای است از اینکه چگونه یک جامعه میتواند با جنایات خود روبهرو شود و نظام حقوقی خود را بازسازی کند.
چهار قدرت با وجود اختلافها پشت یک میز
در نورنبرگ برای اولین بار آمریکا، بریتانیا، فرانسه و شوروی با وجود اختلافهای عمیق سیاسی پشت یک میز نشستند و مقامات رژیم نازی را محاکمه کردند. این همکاری بر اساس «پیمان لندن» در سال ۱۹۴۵ شکل گرفت و برای اولین بار رهبران سیاسی و نظامی، از جمله هرمان گورینگ و رودلف هس، به اتهام «جنایت جنگی» و «جنایت علیه بشریت» محاکمه شدند. نتیجه دادگاه اصلی نیز ۱۲ حکم اعدام، ۷ حکم زندان و ۳ تبرئه بود و در ۱۲ دادگاه بعدی نیز ۲۴ نفر دیگر به مرگ محکوم شدند.
© epd-bild / Jens Schulze
آغاز حقوق بینالملل کیفری مدرن
محاکمات نورنبرگ الهامبخش ایجاد دادگاههای بینالمللی بودند. پس از دههها بحث، دادگاههای یوگسلاوی و رواندا در دهه ۱۹۹۰ تشکیل شدند و در سال ۱۹۹۸ اساسنامه دادگاه کیفری بینالمللی (لاهه) تصویب شد. این دادگاه از سال ۲۰۰۲ فعالیت خود را آغاز
بازتاب نورنبرگ در آلمان امروز: محاکمه جنایتکاران خارجی
قانون «جرایم بینالمللی» در آلمان از سال ۲۰۰۲ امکان محاکمه جنایتکاران خارجی را نیز فراهم کرده است. بر اساس «اصل صلاحیت جهانی»، حتی اگر جرم در کشوری دیگر و بدون حضور شهروندان آلمانی رخ دهد، باز هم میتواند در آلمان بررسی شود.
یکی از نمونههای برجسته، محاکمه دو مقام سابق دستگاه امنیتی سوریه در دادگاه عالی کوبلنز است که یکی از آنها در ۲۰۲۲ به جرم جنایت علیه بشریت و ۲۷ فقره قتل به حبس ابد محکوم شد.
